10 беларускіх кніг, якія здзівяць вас нечаканымі фактамі
Беларуская кніга — гэта не толькі падручнік па гісторыі ці зборнік класікі, які ляжыць на палічцы «для сумлення». За многімі выданнямі стаяць гісторыі, пра якія мала хто ведае: кніга, надрукаваная шрыфтам Брайля, пісьменніца, якую двойчы вылучалі на Нобелеўскую прэмію, выдавецтва, якое працуе з Познані, бо ў Беларусі яго друкаваць небяспечна. Сабралі 10 кніг на беларускай мове з нашага каталога — і факты пра іх, якія сапраўды здзіўляюць.
А вы ведалі, што гэта адзіная беларуская кніга, надрукаваная шрыфтам Брайля?
Раман Уладзіміра Караткевіча «Каласы пад сярпом тваім» быў напісаны ў 1965 годзе і ўпершыню надрукаваны ў часопісе «Полымя». Гэта гісторыя пра падзеі напярэдадні паўстання Кастуся Каліноўскага 1863–1864 гадоў — адзін з самых значных твораў у беларускай літаратуры. Малаабвешчаны факт: менавіта «Каласы» сталі адзінай беларускай кнігай, якая была надрукавана ў краіне шрыфтам Брайля — гэта значыць, яна даступная нават для людзей з парушэннямі зроку.
А вы ведалі, што аўтарку гэтай кнігі двойчы вылучалі на Нобелеўскую прэмію?
Эліза Ажэшка, аўтарка аповесці «Хам» (1888), большую частку жыцця правяла ў Гродне і пісала па-польску, але дзеянне яе твораў разгортваецца ў рэаліях беларускай вёскі каля Нёмана XIX стагоддзя. У 1905 і 1909 гадах кандыдатуру Ажэшкі вылучалі на Нобелеўскую прэмію па літаратуры. На беларускую мову «Хам» пераклалі толькі ў 2000 годзе — праз больш як стагоддзе пасля першай публікацыі.
А вы ведалі, што гэтую дзіцячую класіку пераклалі на беларускую толькі праз 77 гадоў пасля выхаду?
«Акадэмія доктара Кляксы» польскага пісьменніка Яна Бжэхвы выйшла ў 1946 годзе — і стала адным з самых перавыдаваных дзіцячых твораў у Польшчы: з 1944 па 2004 год выйшла 439 выданняў агульным накладам больш за 32 мільёны асобнікаў. Сапраўднае імя аўтара — Ян Віктар Лесман, а псеўданім «Бжэхва» па-польску азначае «балбатун», «хлус». Акрамя казак пра пана Кляксу, Бжэхва перакладаў на польскую Пушкіна і Чэхава. Беларускі пераклад кнігі з’явіўся толькі ў 2023 годзе.
А вы ведалі, што ў гэтай кнізе — 48 QR-кодаў з навуковымі дыялектнымі картамі?
«Як гавораць беларусы» — навукова-папулярнае выданне кандыдата філалагічных навук Вадзіма Шклярыка, старшага навуковага супрацоўніка Акадэміі навук Беларусі. Кніга распавядае пра дыялектную аснову беларускай мовы і асаблівасці гаворак розных рэгіёнаў, а амаль на кожнай старонцы — QR-коды са спасылкамі на карты з «Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы» і 5-томнага лексічнага атласа. Ілюстрацыі для кнігі — 15 выяў архітэктурных славутасцей Беларусі — зрабіла мастачка Надзея Леановіч.
А вы ведалі, што аўтар беларускіх «нячысцікаў» — праграміст і UI-дызайнер, а не фалькларыст?
Артур Басак нарадзіўся ў Баранавічах, вучыўся маляванню самастойна і працуе праграмістам і UI-інжынерам. У 2022 годзе ён выпусціў першую кнігу серыі — «Беларускія нячысцікі: лясныя», дзённік «нячысціказнаўцы» пра лясных духаў: Лясуна, Гаюна, Капялюшніка і рэдкіх істот накшталт Аднарога ці Лагішынскага ваўка. У 2024-м выйшла другая частка — «Беларускія нячысцікі: водныя і балотныя», прысвечаная Балотніку, Русалцы і іншым водным духам. Басак вядзе пра беларускую міфалогію асобны праект @belarusian_monsters і лічыць, што наша міфалогія багацейшая за скандынаўскую і грэцкую — проста пра яе значна менш расказвалі.
А вы ведалі, што гэтую кнігу пра Мінск склалі з дапамогай конкурсу для пачынаючых аўтараў?
«Нячысты Мінск: зборнік містычных апавяданняў» — выданне 2025 года на 304 старонкі ад выдавецтва «Попуры», сабранае супольна Таварыствам беларускіх фантастаў і праектам «Шуфлядка пісьменніка». У кнізе вуліцы, двары і станцыі метро Мінска ператвараюцца ў прастору для гарадскіх легенд і містычных гісторый — класічны прыклад таго, як урбаністычны фальклор нараджаецца літаральна на нашых вачах.
А вы ведалі, што гэтую кнігу пра эміграцыю напісала супрацоўніца буйной IT-кампаніі?
«Я / МЫ — Эміграцыя» Дар’і Ракавай выйшла ў выдавецтве RozUM Media. Кніга шчыра расказвае пра эміграцыю вачыма 25-гадовай супрацоўніцы буйной IT-кампаніі. RozUM Media — вольнае незалежнае беларускае выдавецтва, якое дзейнічае ў Познані (Польшча) і існуе дзякуючы падтрымцы чытачоў і валанцёраў.
А вы ведалі, што гэтая п’еса распавядае пра выдуманую краіну «Белагрусьць»?
«Крыптаствалы» Зьмітра Бурбуця — п’еса, якая адкрыла абсурдысцкі ўніверсум выдуманай краіны «Белагрусьць». Кніга выйшла ў RozUM Media, і аўтар пазней працягнуў гэты ж сусвет у наступнай кнізе «…Ў Лоб», выдадзенай тым жа выдавецтвам.
А вы ведалі, што аўтар гэтай кнігі — лаўрэат прэміі Аляхновіча?
«Раз два тры чатыры два» Пятра Уманскага стала пераможцам прэміі Аляхновіча — адной з найважнейшіх беларускіх літаратурных узнагарод. Кніга выйшла ў RozUM Media, выдавецтве, якое спецыялізуецца на тэкстах, што не могуць быць выдадзены ні ў Беларусі, ні ў Расіі.
Чаму гэтыя факты важныя
Кнігі RozUM Media — не проста тэксты, а частка гісторыі: ад вытокаў паўстання 1831 года да сучаснасьці. Беларуская літаратура — гэта жывая традыцыя, якая працягвае стварацца проста цяпер, у тым ліку тымі, хто малюе нячысцікаў у вольны час або піша кнігі пра эміграцыю паміж працоўнымі сустрэчамі.